स्वागतार्ह पर्याय….

इराण विरुद्ध अमेरिका-इस्रायल युद्धादरम्यान होर्मुझची सामुद्रधुनी मोठ्या प्रमाणात बंद असल्याने, निर्यात चालू ठेवण्यासाठी सौदी अरेबिया त्याच्या पूर्व-पश्चिम पाइपलाइनद्वारे कच्चे तेल डायव्हर्ट करत आहे. हा पर्याय निश्चितच स्वागतार्ह म्हणावा लागेल.हे युद्ध म्हणजे शतकातील सर्वात मोठ्या ऊर्जा व्यत्ययांपैकी एक आहे. युद्धाचे दरम्यान जागतिक तेल बाजारपेठेसाठी प्रचंड पेट्रोल नेटवर्क एक महत्त्वाची जीवनरेखा बनली आहे. अमेरिका-इस्रायल आणि इराणमधील वाढत्या संघर्षामुळे जागतिक तेल प्रवाहात गेल्या काही दशकांतील सर्वात गंभीर अडथळा आल्याला  दोन आठवड्यांहून अधिक काळ लोटला आहे.
             तेहरानने जलमार्गावरून होणारी बहुतेक सागरी वाहतूक थांबवल्यानंतर, होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून टँकर वाहतूक मोठ्या प्रमाणात कमी झाली आहे – जी जगातील सुमारे २० टक्के तेल आणि द्रवीकृत नैसर्गिक निर्यात करते.
या घडामोडीमुळे जगभरातील ऊर्जा बाजारपेठा हादरल्या आहेत, ज्यामुळे कच्च्या तेलाच्या किमती वाढल्या आहेत आणि आखाती उत्पादकांना त्यांच्या निर्यात धोरणांवर  पुनर्विचार करण्यास भाग पाडले आहे.या गोंधळाच्या काळात, सौदी अरेबिया त्याच्या सर्वात धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाच्या ऊर्जा पायाभूत सुविधांपैकी एकाकडे वळले आहे ते आहे पूर्व-पश्चिम कच्च्या तेलाच्या पाइपलाइन नेटवर्क.या क्रॉस-कंट्री पाइपलाइनमुळे राज्याला पर्शियन आखातावरील त्याच्या पूर्वेकडील उत्पादन केंद्रांमधून लाल समुद्रावरील (रेड सी)निर्यात टर्मिनल्सपर्यंत कच्चे तेल वाहतूक करता येते, आणि होर्मुझ सामुद्रधुनी पूर्णपणे बायपास करता येते.

         पूर्व-पश्चिम कच्च्या तेलाची पाइपलाइन सौदी अरेबियामध्ये सुमारे १,२०० किलोमीटर (सुमारे ७५० मैल) पसरलेली आहे, जी पूर्वेकडील प्रांतातील प्रमुख तेल प्रक्रिया सुविधांना लाल समुद्राच्या किनाऱ्यावरील निर्यात टर्मिनल्सशी जोडते.
पेट्रोलीन म्हणून ओळखली जाणारी ही प्रणाली अबकाईक तेल प्रक्रिया संकुलाला यानबू या बंदर शहराशी जोडते, ज्यामुळे कच्चे तेल होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून न जाता जागतिक बाजारपेठेत पोहोचू शकते.या पाइपलाइनची निर्मिती १९८१ मध्ये झाली, सौदी अरेबियाने इराण-इराक युद्धादरम्यान पहिली लाईन पूर्ण केली. त्यावेळी उद्दिष्ट संघर्षाच्या काळात धोक्यात येऊ शकणाऱ्या सागरी मार्गांना जमीन-आधारित पर्यायी मार्ग निर्माण  करण्याची भूमिका या पाठीमागे होती.
         सुरुवातीला दररोज सुमारे १.८५ दशलक्ष बॅरल वाहून नेण्याची क्षमता असलेली ४८-इंच पाइपलाइन  बांधण्यात आली होती, परंतु नंतर १९९० च्या दशकाच्या सुरुवातीला ५६ इंच व्यासाची दुसरी लाईन वापरून ही प्रणाली विस्तारित करण्यात आली.गेल्या काही दशकांमध्ये, अतिरिक्त सुधारणा आणि विस्तारांमुळे त्याची क्षमता लक्षणीयरीत्या वाढली आहे. या वर्षापर्यंत, पूर्व-पश्चिम पाइपलाइन नेटवर्क दररोज ७ दशलक्ष बॅरल कच्च्या तेलाची वाहतूक करण्यास सक्षम असेल असा अंदाज आहे.यामुळे होर्मुझच्या सामुद्रधुनीपासून बचाव करण्यासाठी विशेषतः डिझाइन केलेली ही आखाती प्रदेशातील सर्वात मोठी बायपास पायाभूत सुविधा बनते.
            आखातातून जाणारे टँकर मार्ग प्रभावीपणे विस्कळीत झाल्यामुळे, सौदी अरेबियाची सरकारी मालकीची ऊर्जा कंपनी सौदी अरामकोने पाइपलाइनमधून वाहणाऱ्या कच्च्या तेलाचे प्रमाण वाढवण्यासाठी वेगाने हालचाली केल्या आहेत.
सध्याच्या युद्ध संकटापूर्वी, पूर्व-पश्चिम पाइपलाइन राज्याच्या पूर्व उत्पादन केंद्रांमधून लाल समुद्रात दररोज सुमारे २.८ दशलक्ष बॅरल कच्चे तेल वाहून नेत होती. तथापि, होर्मुझची सामुद्रधुनी अचानक बंद झाल्यामुळे कंपनीला ही प्रणाली अतिरिक्त भार देऊन कार्यान्वित करावी लागत आहे.
“आम्ही काही दिवसांत निर्धारित क्षमता गाठू,” असे अरामकोचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी अमीन नासेर यांनी गेल्या आठवड्यात एका मिडिया कॉल दरम्यान सांगितले. “आम्ही जिथे सुरुवात केली होती तिथे आम्ही दुप्पटपेक्षा जास्त ध्येय आहोत.”
नासेर यांनी स्पष्ट केले की संकट अचानक सुरू झाल्यामुळे जागतिक टँकर ताफ्यात त्वरित समायोजन करणे आवश्यक होते. “हे संकट अचानक घडले आणि टँकर लोडिंगसाठी पश्चिम किनाऱ्यावर परत अवलंबून राहावे लागले,” असे ते म्हणाले.
          या धोरणाचा एक भाग म्हणून, शिपिंग ऑपरेशन्स पर्शियन आखातातून लाल समुद्राच्या किनाऱ्यावर हलवण्यात आल्या आहेत, ज्यामुळे टँकर पारंपारिक आखाती बंदरांऐवजी यानबू येथे माल लोड करू शकतात. कंपनीच्या अधिकाऱ्यांच्या मते, पाइपलाइन प्रामुख्याने सौदी अरेबियाच्या अरब लाईट आणि अरब एक्स्ट्रा लाईट क्रूड ग्रेडची वाहतूक करत आहे.शुद्धीकरण क्षेत्राचा लक्षणीय विस्तार केला गेला आहे. रास तनुरा शुद्धीकरण कारखाना सारख्या सुविधा देशाच्या ऊर्जा व्यवस्थेत महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत, तर जुबैलमधील SATORP आणि यानबूमधील YASREF सारख्या नवीन संकुलांमध्ये एकात्मिक शुद्धीकरण आणि पेट्रोकेमिकल केंद्रांची एक नवीन पिढी आहे.
देशाच्या नैऋत्येला असलेली जाझान रिफायनरी, प्रादेशिक वीज निर्मितीसाठी इंधनाचा एक महत्त्वाचा पुरवठादार बनली आहे.आतापर्यंत, पूर्व-पश्चिम पाइपलाइन नेटवर्कने दररोज अंदाजे ७ दशलक्ष बॅरलची कार्यक्षमता मर्यादा गाठली आहे.
        सौदी अरामकोने सूचित केले की लाल समुद्रातून निर्यातीसाठी दररोज सुमारे ५ दशलक्ष बॅरल तेल पाठवले जात आहे, तर पश्चिम किनाऱ्यावरील देशांतर्गत शुद्धीकरण सुविधांकडे दररोज सुमारे २० दशलक्ष बॅरल तेल पाठवले जात आहे.या रिफायनरीज पूर्णपणे कार्यरत आहेत आणि सौदी अरेबियाच्या देशांतर्गत इंधन बाजारपेठेला आणि रिफाइंड पेट्रोलियम उत्पादनांच्या आंतरराष्ट्रीय खरेदीदारांना पुरवठा करत आहेत.
         पाइपलाइनच्या वापरात झालेल्या वाढीमुळे संपूर्ण प्रदेशातील टँकर वाहतुकीच्या पद्धतीत लक्षणीय बदल झाला आहे. फेब्रुवारीच्या अखेरीस संकट सुरू झाल्यापासून यानबू निर्यात टर्मिनलवरील मालवाहतुकीत तिप्पट वाढ झाली आहे.जहाजांच्या मार्गाच्या माहितीनुसार, अंदाजे ३० अतिविशाल कच्च्या तेलाच्या जहाजांचा (VLCCs) मार्ग आखातातील माल चढवण्याच्या ठिकाणांवरून बदलून तांबड्या समुद्राकडे वळवण्यात आला आहे. टँकर्सच्या या अचानक झालेल्या ओघामुळे, या संकटाच्या काळात यानबू हे जगातील सर्वात महत्त्वाचे तेल निर्यात केंद्रांपैकी एक बनले आहे.
सामान्य बाजारपेठेच्या परिस्थितीत सौदी अरेबिया दररोज साधारणपणे ७० लाख बॅरल कच्च्या तेलाची निर्यात करतो. पेट्रोलाइनचा पूर्ण क्षमतेने वापर करून, होर्मुझची सामुद्रधुनी बंद असूनही, सौदी अरेबिया आपल्या नेहमीच्या निर्यातीच्या सुमारे ७० टक्के निर्यात कायम ठेवण्यात यशस्वी होत आहे.
जागतिक ऊर्जा बाजारांसाठी, आणखी गंभीर पुरवठा धक्का टाळण्याकरिता ही सातत्यता अत्यंत महत्त्वाची ठरली आहे.
       पाइपलाइन वाहतुकीव्यतिरिक्त, सौदी अरेबियाने हा युद्धजन्य फटका हाताळण्यासाठी आपल्या साठवणूक सुविधांच्या नेटवर्कवर मोठ्या प्रमाणावर अवलंबून राहण्यास प्राधान्य दिले आहे. मिळालेल्या माहितीनुसार, रास तानुरा आणि इतर पूर्वेकडील निर्यात केंद्रांवरील तेल साठवण टाक्या त्यांच्या सुमारे ३०० दशलक्ष बॅरलच्या एकत्रित क्षमतेच्या जवळ पोहोचल्या आहेत.पर्यायी निर्यात मार्गाअभावी, या सुविधा लवकरच ठप्प  होऊन जातील, ज्यामुळे सौदी अरेबियाला उत्पादन पूर्णपणे थांबवावे लागेल. त्यामुळे, कच्च्या तेलाला आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठांकडे वाहतूक सुरू ठेवण्याची परवानगी देऊन, असे संकट टाळण्यात पूर्व-पश्चिम पाइपलाइन महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते.
करारानुसार पुरवठ्याची वचनबद्धता पूर्ण केली जाईल याची खात्री करण्यासाठी, अरामको आपल्या अतिरिक्त उत्पादन क्षमतेचा आणि जागतिक साठवणूक पायाभूत सुविधांचा देखील वापर करत आहे.कंपनीच्या अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, सौदी अरेबियाकडे सध्या गरज भासल्यास दररोज २० लाख बॅरलपेक्षा जास्त अतिरिक्त उत्पादन क्षमता उपलब्ध आहे. नासेर यांनी असेही सूचित केले की, एकदा होर्मुझची सामुद्रधुनी पुन्हा उघडल्यावर, अरामको खूप लवकर उत्पादन पुन्हा दररोज अंदाजे १ कोटी बॅरलपर्यंत पोहोचवू शकेल.
तथापि, कंपनीने हे मान्य केले आहे की, जलवाहतूक मार्गांमधील दीर्घकाळच्या व्यत्ययामुळे मालाचा साठा हळूहळू कमी होत आहे.
            जरी पूर्व-पश्चिम पाइपलाइनमुळे सौदी तेलाला होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून जाणे टाळता येत असले, तरी त्यामुळे सुरक्षेची नवीन आव्हाने निर्माण होतात. यान्बू येथून निर्यात होणाऱ्या कच्च्या तेलाला हिंद महासागर आणि जागतिक बाजारपेठांपर्यंत पोहोचण्यापूर्वी लाल समुद्राच्या दक्षिण टोकावरील बाब अल-मंदेबच्या सामुद्रधुनीतून जावेच लागते.
अलिकडच्या वर्षांत, विशेषतः येमेनमधील हौथी दलांशी संबंधित तणावामुळे, या जलमार्गाला वेळोवेळी सुरक्षेचे धोके निर्माण झाले आहेत. या भागातील जहाजांवरील हल्ले अलीकडे थांबले असले तरी, या मार्गातून प्रवास करणारी जहाजे असुरक्षित असल्याचा इशारा सुरक्षा विश्लेषक सातत्याने देत आहेत.याव्यतिरिक्त, सुरू असलेल्या संघर्षादरम्यान सौदी अरेबियाची पश्चिमेकडील निर्यात टर्मिनल्स  केंद्र इराणची लक्ष्ये बनली आहेत. १० मार्चपासूनच्या गुप्तचर सूत्रांनी यान्बू येथील लोडिंग डॉक्सना लक्ष्य करणाऱ्या ड्रोन आणि मानवरहित पृष्ठभागीय जहाजांचा समावेश असलेल्या संभाव्य धोक्यांचे संकेत दिले आहेत.पेट्रोलाईलाईन नेटवर्क त्याच्या कमाल क्षमतेने सतत चालवल्याने पायाभूत सुविधांवरही मोठा ताण येतो. अभियंत्यांनी मूळतः पाईपलाईनची रचना एक आपत्कालीन प्रणाली म्हणून केली होती, जी अल्पकालीन युद्धजन्य परिस्थितीच्यावेळी तात्पुरता दिलासा देण्यास सक्षम असेल.
           इराणने इंधन वाहतुकीची मान पकडल्याने जगभरात आपत्कालीन परिस्थिती निर्माण झाली होती. परंतु चीन आणि भारत यांना पुरवठा करणारी जहाजे येथून जाण्याची अनुमती देण्यात आलेली आहे. सौदी अरेबियाने देखील पर्यायी मार्ग निवडला आहे. त्यामुळे या युद्धात इराणने भुरभुज समुद्रधुनीच्या अनुषंगाने मिळविलेली पकड काहीशी दिली होताना दिसते. एकीकडे युद्ध थांबविण्याच्या दिशेने दोन्ही बाजूंनी सकारात्मकता दर्शवली आहे. या पार्श्वभूमीवर सौदी अरेबियाने निवडलेला पर्याय निश्चितच स्वागतार्ह आहे.