माटुंगा परिसराची मूळ ग्रामदेवता ; मरूआई गावदेवी मंदिर (माटुंगा )

दिनांक :१८ ऑक्टोबर २०२६
मुंबई प्रतिनिधी : सतिश पाटील

श्री क्षेत्र मरुआई गावदेवी मंदिर माटुंगा चे मुख्य विश्वस्त माननीय श्री अनिल दादा गावंड आहेत. मुंबईतील माटुंगा येथील श्री मरुबाई गावदेवी मंदिर हे अत्यंत प्राचीन आणि ऐतिहासिक महत्त्व असलेले मंदिर आहे. हे माटुंगा परिसराची मूळ ग्रामदेवता (गावदेवी) म्हणून ओळखले जाते.

या मंदिराचा इतिहास किमान ३०० ते ४०० वर्षे जुना मानला जातो. इसवी सन १७०० च्या सुमारास हा परिसर ‘मरुबाई टेकडी गाव’ म्हणून ओळखला जात असे. असे मानले जाते की याच नावाचा अपभ्रंश होऊन पुढे ‘माटुंगा’ हे नाव पडले.

• मरुबाई नावाचा अर्थ: प्राचीन काळी या परिसरात देवीची मूर्ती एका पिंपळाच्या झाडाखाली ‘स्वयंभू’ रूपात प्रकट झाली होती. त्या काळात मुंबईत देवी आणि देवीसारख्या साथीच्या रोगांची मोठी साथ असायची. या जीवघेण्या आजारांपासून आणि मृत्यूपासून आपल्या लेकरांचे रक्षण करणारी आई म्हणून भाविकांनी तिची आळवणी केली आणि ‘मरण बचाओ’ (मरणापासून वाचवणारी) यावरून तिला ‘मरुबाई’ किंवा ‘मरुआई’ असे नाव मिळाले.

२. मंदिराचे स्थलांतर (ब्रिटीश काळ)
मूळ मंदिर किंग सर्कल (महेश्वरी उद्यान) येथील एका पिंपळाच्या झाडाखाली होते. मात्र, १८९८ मध्ये ब्रिटीश सरकारने मुंबईच्या सुधारणेसाठी ‘माटुंगा रोड योजना’ (आताचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड) हाती घेतली. या रस्त्यासाठी ब्रिटीशांनी स्थानिक लोकांच्या तीव्र विरोधाला डावलून देवीचे मंदिर तेथून हलवले आणि सध्याच्या जागी (नाथालाल पारेख मार्ग) स्थलांतरित केले.

मंदिरातील देवीची मूर्ती अष्टभुजा (आठ हात असलेली) आणि काळ्या पाषाणाची असून ती पूर्वमुखी आहे. देवीच्या हातांमध्ये भगवान शिवशंकरांचे त्रिशूळ, विष्णूंचे सुदर्शन चक्र, वरुण देवाचा शंख, कुबेराची गदा आणि इंद्राचे वज्र अशी शस्त्रे आहेत, जी शक्ती आणि संरक्षणाचे प्रतीक मानली जातात. मूर्तीला नेहमी शेंदूर आणि चंदनाचा लेप लावलेला असतो.

हे मंदिर मराठी (आगरी-कोळी) परंपरेतील असले तरी माटुंगा परिसरातील दक्षिण भारतीय संस्कृतीशीही ते जोडले गेले आहे. येथे नवरात्रीमध्ये दक्षिण भारतीय पद्धतीचा ‘गोलू उत्सव’ (बाहुल्यांची मांडणी) देखील मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.

• उत्सव: नवरात्र आणि दिवाळीत या मंदिराला आकर्षक रोषणाई केली जाते. तसेच चैत्र पौर्णिमेला देवीची भव्य ‘पालखी सोहळा’ काढला जातो.
• व्यवस्थापन: हे मंदिर ‘मरुबाई ट्रस्ट’ मार्फत चालवले जाते, ज्याची स्थापना १९५२ मध्ये झाली असून स्थानिक भूमिपुत्र आजही याची जबाबदारी सांभाळतात.

ठिकाण : श्री मरुबाई गावदेवी मंदिर, नाथालाल पारेख मार्ग, माटुंगा (पूर्व), मुंबई – ४०००१९ (डॉन बॉस्को हायस्कूल आणि अरोरा सिनेमाजवळ).

• जवळचे स्टेशन: मध्य रेल्वेचे ‘माटुंगा’ स्टेशन किंवा हार्बर रेल्वेचे ‘किंग्ज सर्कल’ स्टेशन येथून मंदिर अगदी जवळ आहे.