इथेनॉल कुकस्टोव्ह म्हणजे काय आणि ते एलपीजीला पर्याय म्हणून वापरता येतील का?

           पश्चिम आशियातील सध्याच्या युद्ध संकटामुळे एलपीजी पुरवठ्यात मोठा अडथळा निर्माण झाला आहे.या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर, इथेनॉल उत्पादकांनी भारतीय कुटुंबे आणि व्यवसायांसाठी एक समांतर स्वच्छ स्वयंपाकाचा उपाय म्हणून इथेनॉल-आधारित चुली सादर केल्या आहेत.पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना लिहिलेल्या पत्रात, ग्रेन इथेनॉल मॅन्युफॅक्चरर्स असोसिएशनने (GEMA) घरगुती आणि व्यावसायिक अशा दोन्ही प्रकारच्या स्वयंपाकघरांसाठी इथेनॉल कुकटॉप्सची व्यवहार्यता तपासण्याकरिता प्रायोगिक प्रकल्प सुरू करण्याचे आवाहन सरकारला केले आहे. संघटनेने म्हटले आहे की, भारताची स्वयंपाकाच्या इंधनाची मागणी वाढत असताना आणि देश मोठ्या प्रमाणावर आयातीवर अवलंबून असताना, हे स्टोव्ह एलपीजीच्या वापराला पूरक पर्याय ठरू शकतात.
           सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, इथेनॉल कुकटॉप म्हणजे एक असा स्टोव्ह आहे जो एलपीजी, केरोसीन किंवा पारंपरिक बायोमासऐवजी इथेनॉलवर (एक प्रकारचे अल्कोहोल-आधारित इंधन) चालतो. यासाठी सामान्यतः बायोइथेनॉल हे इंधन वापरले जाते, जे ऊस किंवा बायोमासच्या इतर स्रोतांसारख्या वनस्पतीजन्य पदार्थांपासून बनवले जाते.पारंपरिक गॅस स्टोव्हच्या विपरीत, इथेनॉल कुकटॉप्समध्ये द्रव इंधन थेट जळते. त्यांना दाबयुक्त सिलिंडर किंवा पाईपद्वारे गॅस जोडणीची आवश्यकता नसते आणि त्यातून दृश्यमान ज्योत निर्माण होते. घरातील वायू प्रदूषण कमी करण्याच्या उद्देशाने विकसित केलेल्या ‘स्वच्छ स्वयंपाक’ तंत्रज्ञानाच्या व्यापक श्रेणीमध्ये या स्टोव्हचा समावेश होतो.संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रमानुसार (UNEP), इथेनॉल कुकस्टोव्ह “काजळी किंवा धूर न करता जास्त उष्णता” देतात, ज्यामुळे स्वयंपाकाची परिस्थिती आणि घरातील हवेची गुणवत्ता सुधारते.
         इथेनॉल स्टोव्हमध्ये एक अंगभूत बर्नर किंवा इंधन कंटेनर आहे, जिथे इथेनॉल साठवले जाते.स्थिर ज्योत निर्माण करण्यासाठी इंधन हाताने विस्तव (इग्निशन) देऊन पेटवले जाते.काही मॉडेल्समध्ये, इथेनॉल जळण्यापूर्वी प्रथम बाष्पीभवन होऊन हवेत मिसळते, ज्यामुळे कार्यक्षमता सुधारते.सुधारित डिझाइनमुळे सुमारे ३० टक्के कार्यक्षमता साधता येते, ज्यामुळे लाकडाची गरज कमी होते आणि उत्सर्जनही घटते, असे UNEP ने म्हटले आहे. ‘सुपरब्लू’ स्टोव्ह एक लिटर इथेनॉल जाळून १५ तास उष्णता देऊ शकतो, असा दावा केला जातो, जे पारंपरिक स्टोव्हच्या तुलनेत पाचपट जास्त आहे.
इथेनॉलच्या वापरामुळे धूर आणि घरातील वायू प्रदूषण नाहीसे होऊन आरोग्यात लक्षणीय सुधारणा होऊ शकते.अनेक इथेनॉल स्टोव्ह मिथेनॉलवरही चालवता येतात, कारण दोन्ही इंधने समान तत्त्वांवर काम करतात.
          काही विशिष्ट परिस्थितीत इथेनॉल कुकटॉप्स पर्याय म्हणून काम करू शकतात, परंतु नजीकच्या काळात एलपीजीची जागा पूर्णपणे घेणे सोपे नसेल. ‘एनर्जी फॉर सस्टेनेबल डेव्हलपमेंट’ या जर्नलनुसार, भारतातील अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की इथेनॉल स्टोव्हची उष्णता आणि स्वयंपाकाची कामगिरी एलपीजी आणि केरोसीन स्टोव्हच्या तुलनेत सारखीच असते.स्थानिक इथेनॉल पुरवठ्यावर अवलंबून राहावे लागणार असल्यामुळे हा मुद्दा या पर्यायाला मर्यादा आणतो.इंधनाचा खर्च इतर द्रव इंधनांच्या तुलनेत स्पर्धात्मक असू शकतो.
स्वयंपाकासाठी परवडणाऱ्या इथेनॉलची मोठ्या प्रमाणावर उपलब्धता अजूनही मर्यादित आहे.
         सध्या इथेनॉलचा मोठा वाटा पेट्रोलमध्ये मिसळण्यासाठी वापरला जातो, ज्यामुळे पुरवठ्यावर मर्यादा येऊ शकते.एलपीजीचे वितरण जाळे अधिक मजबूत असून, विशेषतः शहरी विभागातील लोग त्यावर खूप जास्त अवलंबून आहेत.इथेनॉल कुकटॉप्सना स्वच्छ घरगुती ऊर्जेच्या दिशेने होणाऱ्या जागतिक बदलाचा एक भाग म्हणून अधिकाधिक पाहिले जात आहे, विशेषतः ग्रामीण आणि वीजपुरवठा नसलेल्या प्रदेशांमध्ये जिथे एलपीजीची उपलब्धता अनिश्चित आहे अशा ठिकाणी इथेनॉल स्टोव एक चांगला पर्याय ठरेल.भारत आपल्या जैवइंधन मोहिमेअंतर्गत इथेनॉल उत्पादन वाढवत असल्याने, जर किंमत, पुरवठा साखळी आणि सुरक्षा मानकांशी संबंधित समस्यांचे निराकरण झाले, तर स्वयंपाकाचे इंधन म्हणून हा पर्याय सर्वोत्तम ठरेल, विशेष म्हणजे या पर्यायाचा विचार आता नाही करायचा तर कधी करायचा?